Joodse Ondernemers in Deventer 1940-1945

Voor de Tweede Wereldoorlog telde Deventer bijna zeventig joodse winkels en ondernemingen. Dat was een groot deel van de Deventer middenstand. Joodse ondernemers runden slagerijen, bakkerijen, kruideniers- en textielwinkels. Sommigen handelden in tweedehands spullen, antiek, goud en zilver, weer anderen waren gespecialiseerd in rijwielen, orthopedische schoenen, meubels en tapijt, boeken, elektra, chocolade, ijs of feestartikelen. Een levendige bedrijvigheid die als vanzelfsprekend hoorde bij de stad.

Cover boek voorkant nieuwAls in mei 1945 Nederland wordt bevrijd van de Duitse overheersing is er in Deventer van al die bedrijvigheid niets meer over. De winkels zijn geconfisqueerd, gesloten, leeggehaald of overgenomen, de eigenaren en hun verwanten vermoord.

Wat overblijft is een gapend gat in de Deventer samenleving. Van de 590 joodse Deventernaren keerden er nog geen 200 terug.  

Nu, ruim zeventig jaar later, is het tijd om de Deventer joodse winkels en ondernemingen en hun eigenaren aan de vergetelheid te ontrukken. Wat waren het voor winkels? Wie waren de mensen die er hun ziel en zaligheid in staken? Hoe leefden ze? Welke sporen lieten ze na?

MVD boekjeIn het voorjaar van 2010 verscheen een prachtig voorbeeld van hoe dat zou kunnen.
Met het boek “De man die niet verdwijnen kon” – de geschiedenis van de Deventer ondernemer Sam Noach en zijn beroemde Kloosterlinnen- zette schrijver Sam de Visser een monument neer voor deze markante handelaar in textiel. Een lichtvoetige geschiedenis met een inktzwarte afloop.

Eigenlijk verdienen alle verdwenen joodse winkeliers zo’n monument.  
De Werkgroep “Het Boek" publiceert op 8 maart 2020 het boek "BEROOFD VOLGENS DE REGELS", dat recht doet aan deze vermoorde Deventer joodse ondernemers en winkeliers en daarmee aan de Deventer geschiedenis.

Zeven verhalen

Aan de hand van de verhalen van zeven joodse bedrijven wordt in het boek geschetst hoe het de joodse ondernemers en hun ondernemingen verging voor, tijdens en (in enkele gevallen) na de bezetting. Zeven menselijke verhalen vanuit het gezichtspunt van de eigenaren en hun families:

12. Grote Poot 2014 21. Boekhandel en leesbibliotheek Stibbe;
2. Slagerij Gosschalk;
3. Textielgroothandel Adelaar;
4. Veehandel en café De Lange;
5. Rijwiel(groot)handel Polak;
6. Dansschool Van Spiegel;
7. Elastiekfabriek Fortuin.

De keuze voor juist deze bedrijven is niet toevallig. Ze geven een representatief beeld van het joodse ondernemersbestand en de verscheidenheid aan joodse ondernemingen in Deventer in deze periode. Er is gekozen voor ondernemingen met een bijzonder of ontroerend verhaal en voor ondernemingen waarover naar verwachting voldoende beeld- en archiefmateriaal is te vinden.

De zeven portretten worden voorafgegaan door een inleiding over de joodse gemeenschap en middenstand in Deventer, over de wijze waarop de bezetter bedrijven liquideerde en over het moeizame rechtsherstel na de oorlog. Ook wordt in het boek kort stilgestaan bij de ruim zestig andere joodse ondernemingen in de stad.